Uwagi w kontekście Projektu Podręcznika Referencyjnego SPC według AIAG&VDA

Ujednolicenie podejścia SPC z ISO

W lutym bieżącego roku ukazał się długo oczekiwany projekt Podręcznika Referencyjnego odnośnie wytycznych branży motoryzacyjnej w zakresie Statystycznego Sterowania Procesem (SPC) opracowany wspólnie przez U.S. Automotive Industry Action Group (AIAG) oraz German Association of the Automotive Industry (VDA). Jest to tzw. podręcznik „żółty” (Yellow Print) poprzedzający wydanie wersji końcowej przedstawiającej wymogi z danego zakresu. Wersja „żółta” jest bezpłatna, dostępna w Internecie (np. https://vda-qmc.de/wp-content/uploads/2026/01/AIAG-VDA-SPC-Yellow-Volume.pdf).

Podstawowym celem wydanego Projektu (a w przyszłości także wersji końcowej) jest harmonizacja oczekiwań AIAG oraz VDA w zakresie SPC, zgodna – co jest bardzo istotne - z normami ISO. Ujednolicone podejście, zgodność z normami ISO przyczyni się niewątpliwie do prostszego, skuteczniejszego i w praktyce wygodniejszego wykorzystania SPC.

Adresaci Projektu Podręcznika to zarówno praktycy i menadżerowie wykorzystujący narzędzia SPC, jak również Ci wchodzący w problematykę SPC lub pragnący zaktualizować i pogłębić wiedzę w tym temacie.

Cele procesowe SPC to redukcja zmienności, osiągnięcie pożądanego poziomu jakości tj. poprawa efektywności procesu oraz jego doskonalenie. Cele biznesowe SPC to zapewnienie satysfakcji szeroko rozumianego klienta i dostarczenie wartości dodanej!. Wymienione cele przekładają się w praktyce na taką implementację SPC, w której w jednoznaczny sposób przypisane są personalne role i kompetencje w zakresie SPC, a stosowanie narzędzi SPC ma charakter kompleksowy, efektywny, użyteczny, powiązany z innymi narzędziami i metodami generowania i zapewnienia jakości.

W poprzednim artykule poświęconym Projektowi Podręcznika Referencyjnego przedstawiono i krótko skomentowano zakres tematyczny projektu Podręcznika głównie w kontekście przedstawionych w Podręczniku technik statystycznych (konstrukcja narzędzi, interpretacja). Teraz – w zamierzeniu –  celem jest przedstawienie podjętego także w Podręczniku kontekstu funkcjonowania SPC w szeroko rozumianym zarządzaniu jakością [1].

[1] W przypadkach odwoływania się do stwierdzeń, sformułowań i określeń wykorzystywanych w Projekcie Podręcznika Referencyjnego SPC wg AIAG&VDA zamiast pełnej nazwy będziemy używać określenia Projekt.

Detekcja/zapobieganie (Reactive Detection/Proactive Prevention)

Kontrola produktu (Quality Control) mieści się w filozofii tolerowania strat, są to działania mało efektywne, określane wręcz jako marnotrawstwo, ponieważ pociągają za sobą inwestowanie środków, czasu i wysiłku tylko w efekt procesu (a nie w proces!). Jest to postępowanie – wg określenia wykorzystanego w Projekcie – reaktywne obejmujące kontrolę gotowych produktów w celu zidentyfikowania i ewentualnego skorygowania wad, które mogą występować, a w zasadzie sprawdzenie czy produkt spełnia standardy jakości po wytworzeniu. Kontrola produktu – w którą zaangażowane są jedynie wybrane zespoły - abstrahuje od problemów związanych z procesem. Takie działania mogą mieć nadal miejsce wyłącznie jako działania tymczasowe, tylko w przypadku np. niestabilnych lub niezdolnych procesów.

Kontrola produktu to substytut zapewnienia jakości (Quality Assurance) lub - inaczej określając - zarządzania jakością (Quality Management), które ma charakter – jak to określa Projekt – proaktywny, to jest skupiony na procesie poprzez jego monitorowanie i doskonalenie. Proaktywne zapobieganie wymaga coraz lepszego zrozumienia procesu i jego wewnętrznej zmienności. Tej wiedzy dostarcza SPC – aktywne monitorowanie procesu i wcześniejsze identyfikowanie problemów powinno umożliwić podejmowanie działań korygujących i doskonalących zanim dochodzi do niekorzystnego zachowania się procesu. W zarządzanie jakością – w przeciwieństwie do kontroli produktu – zaangażowana jest cała organizacja (wszyscy!).

SPC w Kole Deminga

Ciągłe doskonalenie należy uznać za fundamentalną zasadę SPC. Powszechnie akceptowanym i wykorzystywanym algorytmem doskonalenia jest Koło Deminga PDCA (można się również spotkać z określeniami Cykl Deminga lub Cykl Shewharta). Za szczególną wersję Koła Deminga można niewątpliwie uznać algorytm doskonalenia procesów DMAIC wykorzystywany w kulturze organizacyjnej Six Sigma.

Celem Cyklu PDCA – pomijając znane zapewne wszystkim Czytelnikom szczegóły - jest sformalizowane (algorytmiczne) podejście do identyfikacji obszarów w procesie wymagających poprawy, analiza przyczyn źródłowych, a następnie, wdrożenie działań korygujących/doskonalących oraz monitorowanie rezultatów działań w celu utrwalenia i zapewnienia trwałej skuteczności.

Informacje o procesie pozyskiwane z SPC mają napędzać koło Deminga; powtarzany wielokrotnie Cykl PDCA generuje ciągłe doskonalenie!.

System Kontroli Procesu

Sterowanie procesem to system sprzężenia zwrotnego, elementem tego systemu jest także SPC.

Projekt, powołując się na normę ISO 3542-2 określa „Sterowanie procesem” jako zarządzanie procesem skoncentrowane na spełnieniu wymagań, natomiast „Statystyczne Sterowanie Procesem” tj. SPC to zbiór działań wykorzystujących techniki statystyczne zorientowany na redukcję zmienności, zwiększenie wiedzy o procesie i właściwe sterowanie procesem. Działania na procesie powinny zapewnić jego stabilność (przewidywalność) w znaczeniu statystycznym i akceptowalność w odniesieniu do oczekiwań szeroko rozumianego klienta (klientem dla danego procesu może być kolejny proces, nie musi to być klient końcowy, zewnętrzny). Gromadzenie informacji o procesie, ich analiza, ma na celu podejmowanie szerokich działań korygujących, zapobiegawczych i doskonalących.

Zgodnie z Projektem, poszczególne działania w zakresie SPC wpisują się w Koło Deminga (PDCA). Zakładając, że dostępny jest zdatny (w znaczeniu MSA) system pomiarowy i zdefiniowana jest pożądana wydajność/zdolność procesu wygląda to następująco:

• P-Plan: Plan kontroli i reakcji,
• D-Do: Monitorowanie procesu z wykorzystaniem techniki kart kontrolnych,
• C-Check: Reguły oceny („czytania”) zachowania się procesu, tzw. wyzwalacze reakcji (reaction tiggers),
• A-Act: Odpowiednia reakcja (np. regulacja maszyny, sortowanie produktu itd.).

Integracja SPC z systemem zarządzania jakością w organizacji

SPC nie może być wykorzystywane jako samodzielne narzędzie, bo nie przyniesie to oczekiwanych rezultatów. Realna, skuteczna aplikacja SPC wymaga integracji SPC z systemem zarządzania jakością, co zapewnia, że wszystkie zdefiniowane i wykorzystywane narzędzia SPC ukierunkowane są na ściśle określone cele.

Aby zidentyfikować decydujące cechy jakościowe i procesy produkcyjne i przypisać określone koncepcje kontroli, Projekt wskazuje na spełnienia kilku wymagań. Należą do nich:

• Przejrzysta, jasna i zrozumiała specyfikacja produktu.
  Jest to problem bardzo ważny i bardzo szeroki z punktu widzenia zasad tolerowania (np. GPS, GD&T), odniesień do funkcjonalności, produkcji i kontroli. Zdarza się, że niepotrzebnie definiowane są zbyt wąskie tolerancje – żeby tego uniknąć można dokonywać symulacji łańcuchów tolerancji, analizy skutków odchyleń itd. Potrzebna jest także komunikacja odnośnie wymagań pomiędzy wszystkimi zainteresowanymi. Konieczne jest także zwrócenie uwagi na niepewność towarzyszącą pomiarowi weryfikującemu zgodność ze specyfikacją (pasma ochronne).
  Od strony SPC konieczna jest analiza ryzyka związanego z cechami produktu i ich tolerancjami. Zarówno z punktu widzenia biznesowego jak i praktycznego, nie ma możliwości i nie jest uzasadniona aplikacja SPC w odniesieniu do wszystkich cech. Należy ograniczyć się do cech istotnych na poszczególnych poziomach walidacji, można tutaj wykorzystać m.in. FMEA.
• Zdatne procesy/systemy pomiarowe i kontrolne.
  Podstawą prawidłowej analizy danych procesowych i SPC są zdatne systemy/procesy pomiarowe, w kontekście oceny zachowania się procesu ze względu na zmienność. W formie bardzo ogólnej Projekt zwraca uwagę, że systemy/procesy pomiarowe muszą być pod kontrolą (stabilne) oraz, że zmienność systemu/procesu nie stanowi istotnego udziału w zmienności całkowitej (zmienność całkowita to suma zmienności procesu oraz zmienności systemu/procesu pomiarowego). Odnośnie kwestii szczegółowych Projekt odwołuje się do IATF 16949 oraz – w zakresie kwalifikacji systemu/procesu pomiarowego – do Podręcznika Referencyjnego MSA wg AIAG (wydanie IV, rok 2010) oraz wymagań VDA (VDA 5, wydania 2011, 2021).
• Charakterystyka procesu.
  Ważnym zagadnieniem jest określenie relacji pomiędzy parametrami procesu
  i charakterystykami produktu. W zakresie statystycznej oceny związków przyczynowo-skutkowych można wykorzystać analizę regresji, analizę wariancji (ANOVA), a także metody planowania eksperymentu (DOE). Jest tutaj również możliwość wykorzystania sztucznej inteligencji (AI). Znajomość takich zależności pozwala na efektywne sterowanie procesem i diagnozowanie przyczyn rozregulowania się procesu.
• Planowanie produkcji i kontroli
  Uwzględnienie SPC w planowaniu dotyczy wymagań logistycznych, organizacyjnych, zapewnienia sprzętu i materiałów niezbędnych do monitorowania procesu.
• Plan działania w przypadku rozregulowania procesu.
  W języku angielskim jest to – Out-of-Control Action Plan (OCAP). Wydaje się, że jest to jedna z najważniejszych kwestii „żywego” SPC. Konieczne jest sformułowanie wytycznych działania w przypadku naruszania reguł kontroli/rozregulowania. Często – w terminologii polskiej - używa się na to określenia „postępowanie posygnalizacyjne”. Wszyscy zaangażowani w proces powinni OCAP rozumieć i stosować.
• Plan kontroli
  To zupełnie odrębny i szeroki temat (IATF 16949, AIAG Control Plan, VDA 6.3). W jednym zdaniu - plan kontroli to fundament aplikacji SPC.
• Ludzie SPC – role i kompetencje.
  Jest to kolejna bardzo ważna sprawa decydująca o skutecznej aplikacji SPC. Uczestnictwo w SPC ma różny charakter w zależności o miejsca zajmowanego w organizacji, zadań i kompetencji. W tym zakresie Projekt przypisuje szczegółowo role i zadania z zakresu SPC w odniesieniu do:
  • właściciela procesu,
  • specjalisty do planowania jakości,
  • inżyniera produktu,
  • planisty procesów produkcji,
  • inżyniera procesu,
  • planisty procesu kontroli,
  • kierownika linii produkcyjnej,
  • operatora linii produkcyjnej.

Do przypisanych ról Projekt rekomenduje minimalne wymagania odnośnie kompetencji – jaką wiedzą i umiejętnościami powinni dysponować wszyscy ci, którzy SPC tworzą/projektują, SPC stosują, z SPC pośrednio/bezpośrednio korzystają. Na pewno nie bez znaczenia jest także ustanowienie określonych reguł dzielenia się informacjami o procesie pozyskanymi z SPC.

SPC w szerszym kontekście zarządzania jakością

Niewątpliwym walorem Projektu Podręcznika Referencyjnego z zakresu SPC sygnowanego przez AIAG i VDA jest jego usystematyzowany i wielowątkowy charakter.

Poza kwestiami technicznymi SPC (ocena wydajności/zdolności procesu, wydajność maszyny, konstrukcja i wykorzystanie kart kontrolnych), intencją Projektu – i bardzo słusznie – jest przedstawienie SPC w szerokim kontekście zarządzania jakością. Bez rozumienia tego kontekstu nie można mówić o realnym, rzeczywistym, prawdziwym, skutecznym SPC.

Niniejsza, bardzo krótkie omówienie Projektu z punktu widzenia SPC w  zarządzaniu jakością stanowi – w zamierzeniu - asumpt do dalszego pogłębiania wiedzy w tym zakresie.

I jeszcze jedno. Projekt SPC wg AIAG&VDA w postaci „żółtej” pojawił się w lutym bieżącego roku. Natomiast w marcu bieżącego roku pojawił się „żółty” podręcznik VDA dotyczący wykorzystania sztucznej inteligencji w zarządzaniu jakością „Artifical Intelligence in Quality Management” (1st edition, March 2026). Lektura tego podręcznika jest bardzo interesująca, w treści pojawiają się również wątki związane z SPC. Niewątpliwie, możliwości wykorzystanie AI w SPC jawią się dość atrakcyjnie, omówieniu tych możliwości warto byłoby poświęcić więcej uwagi…, ale to już temat na inne opracowanie.

Rozwijaj kompetencje z TQMsoft

 

Sięgnij po wiedzę i umiejętności, które realnie wspierają rozwój Twojej kariery i firmy. W naszej ofercie znajdziesz szkolenia z obszarów: Lean, Six Sigma, zarządzania projektami i produkcją, kompetencji menedżerskich i wielu innych!

Sprawdź katalog szkoleń Skontaktuj się z nami